Ateizm a religia. Marcin Ziemniak

Ziemniak Marcin

Celem tego artykułu jest krótkie przedstawienie relacji pomiędzy wiarą a ateizmem na przykładzie kilku wybranych systemów wierzeń.

Religie monoteistyczne

1. Judaizm
Przez termin „żydowski ateista” rozumie się osobę, która z racji pochodzenia etnicznego (oraz wynikających z tego kwestii kulturowych) jest Żydem, ale odrzuca judaizm jako system religijny. Mimo iż termin ten może wydawać się sprzeczny, to wedle żydowskiej tradycji dziedziczenia w linii matki, ateista, którego matką była Żydówka, jest uznawany za pełnoprawnego Żyda.
W XX wieku założono kilka laickich organizacji żydowskich; w czasach współczesnych prawdopodobnie największe znaczenie odgrywa amerykańskie Stowarzyszenie na Rzecz Humanistycznego Judaizmu, założone w 1969 roku przez rabina Sherwina Wine’a. Organizacja ta skupia się na promowaniu humanistycznej filozofii w połączeniu z poszanowaniem tradycyjnej żydowskiej kultury; obecnie liczy ono około 10.000 członków w USA i Kanadzie.
Warto odnotować, że z ontologicznego punktu widzenia obecny judaizm jest w pewnym stopniu zgodny z podejściem ateistycznym, ponieważ bardzo rzadko posługuje się twierdzeniami metafizycznymi. Co więcej wielu żydowskich ateistów czuje się przywiązana do niektórych tradycji religijnych, traktując je, jako część dziedzictwa historycznego i kulturalnego. Do typowych elementów świeckiej kultury żydowskiej z pewnością można zaliczyć świecką literaturę, tradycyjne dania oraz języki (hebrajski, jidysz oraz Ladino). Mimo tego większość ortodoksyjnych Żydów nie akceptuje rozdziału pomiędzy religią a resztą kultury, uważając, że wyznawanie judaizmu jest koniecznym elementem tożsamości narodowej.

2. Chrześcijaństwo
Termin „chrześcijański ateizm” oznacza odrzucenie wiary w chrześcijańskiego Boga przy jednoczesnej akceptacji moralności przedstawionej w Nowym Testamencie przez Jezusa (traktowanego wyłącznie jako postać historyczna). Obecnie nie istnieje jedno zunifikowane podejście do tego zagadnienia. Jednym z powodów jest istnienie wielu odłamów chrześcijaństwa, których pogląd na kwestie zarówno ateizmu, interpretacji Biblii jak i pewnych kwestii moralnych nie jest taki sam. Ponadto w wielu przypadkach rozróżnienie pomiędzy chrześcijańskim ateizmem, preferencją do naukowego podejścia do świata, niezrozumieniem zasad wiary oraz niechęcią do organizacji religijnych może być trudne i niejednoznaczne.
Co więcej niektóre osoby mogą nie być do końca świadome swoich poglądów – pomimo że deklarują przynależność do danego ugrupowania religijnego ich faktyczne postępowanie i wyznawane wartości mogą być odmienne od zasad religii do której przynależą. Zwykle jest to związane z faktem bycia wychowanym w rodzinie hołdującej danej religii. Często (zwłaszcza w przypadku Kościoła katolickiego) osoba taka jest przez dany Kościół „klasyfikowana” jako wierząca, mimo że nie wyznaje danej religii. Jeżeli utożsamia się ona z kulturalnymi aspektami chrześcijaństwa, takimi jak tradycyjne święta, znajomość Biblii itp. to powinna ona zostać nazwana „świeckim chrześcijaninem” (zdaję sobie sprawę, że ten termin jest dość niejednoznaczny). Przykładowo badania statystyczne wykonane w 2001 przez „Faith Communities Today”  wykazały, że 18% uniwersalistów unitariańskich uznało siebie za ateistów a 54% za sekularnych humanistów.
Co ciekawe, mimo iż, zasadnicza większość chrześcijańskich ateistów uważa, że Bóg nigdy nie istniał, to niewielka mniejszość akceptuje dosłowną „śmierć  Boga”. Jednym z nich jest radykalny teolog Thomas J. J. Altizer, który w swoim dziele „The Gospel of Christian Atheism” przedstawił ideę, że chrześcijański Bóg faktycznie przestał istnieć, pozostawiając stworzony przez siebie świat samemu sobie.

3.Islam
Podobnie jak w powyższych przypadkach za muzułmańskiego ateistę uważa się osobę niewyznającą islamu, ale trwale identyfikującego się z kulturą islamu. W islamie osoby o ateistycznych poglądach są klasyfikowane jako „kafir”. Słowo to oznacza w wolnym przekładzie „niewierzący” lub „zaprzeczający” (wierze) i jest stosowane zarówno względem ateistów i agnostyków jak i członków innych religii. Sam Koran nie sugeruje żadnych konkretnych kar za apostazję, jednakże osoby, które świadomie zrezygnowały z wiary, określane są mianem „hipokrytów”. Co więcej istnieje wiele fragmentów tej księgi, w których zawarte są porady jak postępować z takimi ludźmi – zwykle nawołują one do rozwiązań siłowych w myśl zasady „nawróć się albo zgiń”. Z tego powodu większość ateistów żyjących w krajach muzułmańskich ukrywa swoje poglądy w obawie przed prześladowaniami.

Religie politeistyczne

1. Religie indyjskie
W powszechnej opinii trzy hinduskie szkoły myślenia (dźinizm, buddyzm oraz ćarvaka) określa się mianem nastika (sanskr. ateizm). Co prawda ich wspólnym mianownikiem jest raczej odrzucenie doktryny wed niż duchowości jednakże z uwagi na zaprzeczenie istnienia boga-stwórcy są one określane tym samym mianem. Spośród wymienionych systemów filozoficznych ćarvaka był najbardziej bliski współczesnemu zachodniemu ateizmowi. Zakładał on bowiem odrzucenie wiary w bogów oraz życie po śmierci na korzyść filozofii naturalistycznej. Ponadto zwolennicy tej filozofii uważali, że religia jest niczym innym jak wytworem człowieka oraz nie widzieli niczego złego w poszukiwaniu przyjemności (co na tle innych, często mocno ascetycznych doktryn filozoficznych powstałych na terenie Indii jest dość nietypowe). Niestety nasza wiedza  na  temat ćarvaka jest dość fragmentaryczna, bowiem pochodzi ona raczej z prac innych szkół, które krytykowały tą filozofię. Obecnie ten system filozoficzny nie jest praktykowany, jednak wydaje się, że miał on dość istotny wpływ na kształtowanie się innych ruchów filozoficznych w Indiach.

1.1 Hinduizm
Kwestia ateizmu w kulturze hinduistycznej jest bardzo ciekawa. Mimo że z pozoru mogłoby się wydawać, że skrajnie politeistyczna religia, jaką jest hinduizm jest nie do pogodzenia z ateizmem lub agnostycyzmem to w rzeczywistości jest inaczej.  Bowiem wiele ortodoksyjnych hinduistycznych szkół filozoficznych skłania się ku odrzuceniu wiary w bogów jako takich, traktując hinduizm jedynie jako „drogę życia” a nie jak religię. Szkoły Astika (z sansk. ortodoksyjny) zakładają prawdziwość Wed (starożytnych ksiąg, powstałych ok. 1500-1000 lat p.n.e.) ale odrzucają istnienie bogów.  Jednakże nie wszystkie z pośród sześciu szkół Astika całkowicie odrzucają pierwiastek duchowy, ponadto należy pamiętać, że hinduska definicja ateizmu nie jest do końca tożsama z definicją znaną z kultury zachodniej. Bowiem w myśl doktryny hinduistycznej termin ten oznaczać może jedynie odrzucenie istnienia „boga-stwórcy” a nie całego świata duchowego.

1.2 Dźinizm
Z uwagi na to, że dźinizm jest bardzo złożonym systemem filozoficzno-religijnym pełen opis przekracza znacznie ramy tego artykułu. W dużym skrócie odrzuca on istnienie boga-stwórcy, zakładając, że cała fizyczna rzeczywistość istniała od zawsze i jest wieczna. Wszystkie procesy i czyny zachodzą wedle ogólnych i stałych praw natury, ponadto ilość materii we wszechświecie jest stała i niezmienna (przypomina to znane ze współczesnej fizyki prawo zachowania masy). Mimo tego dźinizm nie może zostać (wedle naszej definicji) systemem ateistycznym, gdyż uznaje on istnienie sfery duchowej. Dusza jest w nim definiowana jako nieśmiertelny i wieczny byt, śmierć ciała nie stanowi kresu jej istnienia, a celem ludzkiej egzystencji jest samodoskonalenie (głównie w kwestii moralnej) pozwalające na wyzwolenie duszy i osiągnięcie stanu wiecznego szczęścia. Warto dodać, że dźinizm miał znaczny wkład w rozwój filozofii oraz etyki na obszarze Indii. Co więcej z uwagi na przywiązywanie dużego znaczenia do kwestii edukacji wyznawcy dźinizmu należą do najlepiej wykształconych mieszkańców współczesnych Indii.

1.3 Buddyzm
Buddyzm jest bez wątpienia najlepiej znaną spośród „ateistycznych” systemów religijnych wymyślonych na terenie Półwyspu Indyjskiego. W dużym skrócie, głównym celem wyznawcy buddyzmu jest osiągnięcie stanu oświecenia, nazywanego „nirwaną”, a drogą do tego jest samodoskonalenie się. Jedną z kluczowych koncepcji jest reinkarnacja, bowiem proces doskonalenia jest bardzo długotrwały. Jeżeli ktoś postępował za życia w sposób godny i sprawiedliwy, to w nagrodę odrodzi się w doskonalszym ciele, będąc bliżej osiągnięcia nirwany. Oczywiście postępowanie w zły sposób odnosi odwrotny skutek – odrodzenie się w gorszym ciele (np. zwierzęcia) i dłuższa droga do doskonałości.  Z pozoru wydaje się, że buddyzm jest bardzo spójnym systemem wierzeń, jednak dzieli się on na co najmniej dwie „ścieżki”, które z kolei też występują w kilku odmianach. Mimo tego, że buddyzm jest popularny na Zachodzie, to faktyczna wiedza na temat tej religii pośród mieszkańców jest fragmentaryczna i często bazuje na stereotypach.

2. Religie chińskie
Pisanie o religiach chińskich jest dosyć kłopotliwe, bowiem pod tym terminem kryje się kilka systemów wierzeń o nie do końca sprecyzowanym statusie.  W latach 50’ wprowadzono zbiorczy termin „szenizm” opisujący tradycyjną religię wyznawaną (w wielu odmianach) przez mieszkańców Chin. Ponadto istnieją jeszcze konfucjanizm i taoizm, które jednakże uznawane są raczej za systemy filozoficzne.
Pod pewnymi względami są one systemami agnostycznymi, gdyż nie zakładają wiary i oddaniu czci żadnym boskim istotom. Kładą one nacisk na doskonalenie jednostki, poszanowanie innych członków społeczności oraz posłuszeństwo względem tej społeczności (ostatnia cecha tyczy się bardziej konfucjanizmu). Można powiedzieć, że reprezentują one filozofię humanistyczną, jednakże terminy: ateizm lub agnostycyzm nie powinny być wobec nich stosowane. Istnieje ku temu kilka powodów. Po pierwsze wielu religioznawców nie uważa ani taoizmu ani konfucjanizmu za religii tylko rodzaj nauk moralnych, które mogą egzystować niezależnie od religii. Ponadto rozróżnienie pomiędzy taoizmem a tradycyjną wiarą jest raczej umowne, zwłaszcza biorąc pod uwagę mieszanie się i wzajemne wpływy wielu religii koegzystujących na terenie Chin. Należy także nadmienić, że w tradycji literackiej obydwu nurtów istnieje wiele odnośników do „nieba”, oraz kultu przodków; obecnie trwa debata nad tym czy są one teistyczne czy też nie (sprawa jest subiektywna, gdyż wiele zależy od przyjętej definicji religii, która co gorsze nie jest sprecyzowana – w zależności od jej wersji niektóre złożone systemy filozoficzne takie jak konfucjanizm można nazwać religiami).

Inne systemy wierzeń

1. Satanizm
Wszelakie kwestie związane z satanizmem i okultyzmem są mocno kontrowersyjne, tak jest też w przypadku relacji ateizm-wiara. Na początku należy zaznaczyć, że poza kilkoma „tradycyjnymi” odłamami satanizmu (mam na myśli głównie te zainspirowane przez Alesteira Crowleya) większość zarejestrowanych organizacji ma charakter ateistyczny. Traktują one szatana, demony i inne byty jako symbole lub personifikacje pewnych ludzkich cech a nie jako fizyczne istoty; w ten sam sposób traktowane są rytuały – mają raczej cementować społeczność i spełniać pewne potrzeby emocjonalne, a nie być drogą komunikacji z bóstwem. Dlatego też większość satanistów uznaje siebie za ateistów i jest niechętna idei religii jako takiej.
Dobrym przykładem może być satanizm laveyański, założony przez Antona Laveya w 1966 roku. Reprezentanci tego nurtu odrzucają wiarę w istnienie jakichkolwiek boskich bytów, sam Szatan jest tutaj traktowany jako symbol wyzwolenia spod jarzma religii oraz innych ludzi, stanowiąc zatem personifikację osobistej wolności. Mimo że uznają się oni za ateistów to wielu wyznawców traktuje magię i inne obrzędy (takie jak słynne czarne msze) dla zaspokojenia potrzeb emocjonalnych; czasem takie obrzędy są tutaj traktowane jako rodzaj psychodramy.
Zupełnym przeciwieństwem wspomnianego wyżej podejścia są różne nurty satanizmu teistycznego, których przedstawiciele wyznają wiarę w Szatana, traktując go jako realnie egzystującą istotę. Warto dodać, że wyznawcy tych dwóch odmian satanizmu nie przepadają za sobą, twierdząc, że jedynie ich podejście jest słuszne.

Krótkie podsumowanie
Jak już pisałem wcześniej powodów dokładna dyskusja nad relacją pomiędzy wiarą a ateizmem nie jest możliwa w ramach jednego artykułu. Moją intencją było jedynie zwrócenie uwagi na pewne kulturowe aspekty (i to na przykładzie kilku wybranych systemów religijnych), które wydały mi się ważne lub po prostu ciekawe.
Możliwe, że co bardziej uważni czytelnicy zarzucą mi, że niektóre przedstawione religie, nie są religiami de facto, ale systemami filozoficznymi. Jednakże moim zdaniem pojęcia takie, jak religia, system filozoficzny czy mitologia nigdy nie zostały zdefiniowane w sposób zupełnie jednoznaczny.

Referencje:
http://en.wikipedia.org/wiki/Atheism_and_religion
http://en.wikipedia.org/wiki/Christian_atheism
http://en.wikipedia.org/wiki/Muslim_atheist
http://en.wikipedia.org/wiki/Nastika
http://en.wikipedia.org/wiki/Hinduism
http://en.wikipedia.org/wiki/Jainism
http://en.wikipedia.org/wiki/Buddhism
http://en.wikipedia.org/wiki/Confucianism
http://en.wikipedia.org/wiki/LaVeyan_Satanism
http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/45132/jewish/What-Makes-a-Jew-Jewish.htm
http://www.shj.org/
http://emoryhistory.emory.edu/enigmas/GodIsDead.htm
http://www.dbskeptic.com/2008/04/02/atheism-in-hinduism/
http://www.carvaka4india.com/2011/12/history-of-indian-materialism.html
http://www.interfaith.org/confucianism/
http://philosophy.lander.edu/oriental/main.html
http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html
http://antonlavey.org/theology.html
http://en.wikinews.org/wiki/Satanism:_An_interview_with_Church_of_Satan_High_Priest_Peter_Gilmore

Marcin Ziemniak. Absolwent Międzywydziałowych Interdyscyplinarnych Studiów Matematyczno-Przyrodniczych na Uniwersytecie Warszawskim, obecnie doktorant na wydziale Fizyki tego samego uniwersytetu. Poza naukami przyrodniczymi lubi podróżować oraz interesuje się filmem, literaturą i muzyką.

6
  

About admin

Administrator
Bookmark the permalink.

Comments are closed.